Choroby i szkodniki roślin

Alternarioza (czerń) jest grzybową chorobą przede wszystkim roślin oleistych z rodziny kapustowatych oraz słonecznika. Na liściach, łodygach i strąkach tworzą się ciemne, często koncentrycznie strefowane plamy z szaro-czarnym nalotem sporulacyjnym. U rzepaku choroba głównie atakuje strąki, które przedwcześnie pękają i osypują się, co powoduje straty w zbiorach i pogarsza jakość nasion. Choroba rozprzestrzenia się w wilgotnej, cieplejszej pogodzie pod koniec wegetacji.

Chwościk buraka jest najpowszechniejszą i najważniejszą chorobą liści cukrowej. Na liściach tworzą się drobne okrągłe plamy ze jasnym środkiem i ciemnobrązowym do czerwono-fioletowego obrzeżem; przy silnym porażeniu plamy zlewają się, a liście obumierają. Roślina zastępuje obumarłe liście nowymi kosztem gromadzenia cukru w bulwie, co prowadzi do spadku plonów i zawartości cukru. Choroba rozprzestrzenia się w ciepłej i wilgotnej pogodzie w drugiej połowie wegetacji.

Fuzariozy są grupą chorób wywoływanych przez grzyby z rodzaju Fusarium, które atakują korzenie, źdźbło, kłos i kolbę wielu roślin. U zbóż najpoważniejsza jest fuzarioza kłosa, objawiająca się przedwcześnie wybielonymi kłoskami i różowym nalotem na ziarnie; u kukurydzy, roślin strączkowych i oleistych dominują gnilizny korzeni i łodyg. Oprócz strat w plonach ryzykiem jest powstawanie mykotoksyn (szczególnie deoksywalanolu, DON), które pogarszają zdrowotność ziarna i pasz.

Mączniak prawdziwy zbóż i traw jest najpowszechniejszą chorobą grzybową zbóż. Na liściach, pochwach liściowych, a później także na kłosach tworzy się charakterystyczny biały do szarawego mączysty nalot mycelium, który stopniowo brązowieje, a w nim dojrzewają ciemne owocniki (kleistotecja). Zaatakowana tkanka żółknie i przedwcześnie obumiera, co prowadzi do spadku powierzchni asymilacyjnej, masy ziarna i plonu. Choroba rozprzestrzenia się szczególnie w ciepłej i wilgotnej pogodzie w gęstych, przefosforowanych łanach.

Rdze są grupą grzybowych chorób zbóż wywołanych rdzawymi grzybami z rodzaju Puccinia. Na liściach, pochwach i źdźbłach tworzą się rdzawobrązowe, żółte lub ciemne, proszkowate skupiska (uredospory), które łatwo się zmazują z ręki. Najpoważniejsze są rdza plewowa (żółta), rdza pszeniczna (brązowa) i rdza trawna (czarna). Silne porażenie zmniejsza powierzchnię asymilacyjną, przyspiesza obumieranie liści i może znacznie obniżyć plon oraz jakość ziarna, szczególnie w wilgotnej i ciepłej pogodzie.

Septorioza liści pszenicy jest w Polsce jedną z najważniejszych chorób liści pszenicy. Na liściach tworzą się podłużne żółtawe do brązowych plamy ograniczone żyłkami, w których widoczne są drobne czarne owocniki (pyknidy). Choroba postępuje od dolnych liści ku górnym i w wilgotnych warunkach może zniszczyć także liść flagowy, co znacząco obniża plon.

Sporysz jest chorobą grzybową zbóż i traw, najbardziej widoczną u żyta, które jest obcopylne i ma dłużej otwarte kwiaty. Zamiast ziarna w kłosie tworzy się ciemnofioletowe aż czarne rohlikowate sklerocjum (sporysz), które przerasta ziarno. Sklerocja zawierają toksyczne alkaloidy sporyszowe, które są niebezpieczne dla ludzi i zwierząt gospodarskich, dlatego zawartość sporyszu w zbożu przeznaczonym do spożycia i paszy jest legislacyjnie monitorowana i ograniczona.

Sucha zgnilizna (czernienie stonku) jest znaczną chorobą rzepaku i innych roślin kapustnych. Jesienią na liściach pojawiają się jasne plamy z drobnymi czarnymi owocnikami; grzyb następnie przerasta ogonkiem liściowym do szyjki korzeniowej i podstawy łodygi, gdzie powoduje zażółcenie i suchą gniliznę. Zainfekowane rośliny łamią się, przedwcześnie dojrzewają i leżą, co prowadzi do znacznych strat w plonach. Pierwotne zakażenie pochodzi z askospor uwalnianych z resztek pożniwnych.

Szara pleśń jest wszechobecną chorobą grzybową o bardzo szerokim zakresie żywicieli, od roślin uprawnych po warzywa i owoce. Na obumierających lub uszkodzonych tkankach tworzy się szary, pylisty nalot gęstego mycelium i zarodników. Grzyb zachowuje się głównie jako osłabiający (wtórny) patogen — przenika przez uszkodzenia, obumarłe płatki kwiatów lub osłabione tkanki i powoduje gnilizny w wilgotnej i chłodniejszej pogodzie. W przypadku buraka cukrowego i rzepaku atakuje liście i inne tkanki, szczególnie w gęstych, wilgotnych łanach.

Zaraza ziemniaka jest najniebezpieczniejszą chorobą ziemniaków i atakuje również pomidory. Na liściach tworzą się brązowo-czarne plamy, a na spodniej stronie liści w wilgotnych warunkach biały nalot zarodników; choroba szybko przechodzi na łodygę, a później na bulwy, gdzie powoduje brązową zgniliznę. W ciepłej i wilgotnej pogodzie może zniszczyć cały łan w ciągu kilku dni. Jest to ten sam patogen, który w XIX wieku spowodował irlandzki głód.

Zgnilizna twardzikowa (biała zgnilizna) jest poważną chorobą grzybową olejnin i roślin strączkowych z bardzo szerokim zakresem żywicieli. Na łodygach i szyjce korzeniowej tworzą się wodniste, brązowiejące zmiany z białym, watowatym grzybnią, wewnątrz i na powierzchni tkanek powstają twarde, czarne sklerocja. Rośliny zaatakowane przedwcześnie więdną, leżą i usychają; w przypadku rzepaku i słonecznika choroba należy do najgroźniejszych. Sklerocja przetrwają w glebie przez wiele lat i są źródłem infekcji.