Sporysz żyta
Claviceps purpurea
Sporysz jest chorobą grzybową zbóż i traw, najbardziej widoczną u żyta, które jest obcopylne i ma dłużej otwarte kwiaty. Zamiast ziarna w kłosie tworzy się ciemnofioletowe aż czarne rohlikowate sklerocjum (sporysz), które przerasta ziarno. Sklerocja zawierają toksyczne alkaloidy sporyszowe, które są niebezpieczne dla ludzi i zwierząt gospodarskich, dlatego zawartość sporyszu w zbożu przeznaczonym do spożycia i paszy jest legislacyjnie monitorowana i ograniczona.
Sprawca
Grzyb Claviceps purpurea
Objawy
Pierwszym objawem jest w czasie kwitnienia słodka lepkawa ciecz (spadź) wydobywająca się z zaatakowanych kwiatów, na którą przylatuje owad. Później zamiast ziarna w kłosie tworzy się twarde rohlikowate sklerocjum — ciemnofioletowe do czarnego, zwykle wyraźnie dłuższe niż zdrowe ziarno i wystające z plew. W jednym kłosie bywa jedno do kilku sklerocjów.
Rośliny gospodarze
- Żyto (najbardziej podatne)
- Pszenica, jęczmień, owies, tritikale
- Trawy nasienne i chwasty trawiaste
Warunki rozprzestrzeniania
Pierwotna infekcja pochodzi z askospor uwalnianych ze sklerocji, które przezimowały w glebie lub dostały się do nasion. Askospory infekują otwarte kwiaty w czasie kwitnienia; mszyce z konidiami przenoszą je na kolejne kwiaty. Wrażliwość zwiększa wszystko, co wydłuża i rozluźnia kwitnienie (zimna pogoda, rzadki łan, obcopylność).
Szkodliwość i próg ochrony
Bezpośrednia utrata plonu bywa raczej niewielka, decydujące jest ryzyko zdrowotne i legislacyjne: sklerocja zawierają toksyczne alkaloidy sporyszowe, a ich zawartość w ziarnie przeznaczonym do spożycia i paszy jest prawem ograniczona. Przekroczenie limitu dyskwalifikuje partię. Historycznie sporysz powodował masowe zatrucia (ergotyzm).
Cykl życiowy i źródło infekcji
Grzyb przezimowuje jako sklerocja w glebie i w nasionach. Wiosną z nich wyrastają drobne owocniki (stromata) z askosporami, które inicjują infekcję kwitnących zbóż i traw. Po infekcji powstaje faza spadziowa (konidiowa) przenoszona przez owady, a na końcu tworzą się nowe sklerocja. Sklerocja z powierzchni gleby po głębokiej orce tracą zdolność kiełkowania.
Ochrona i profilaktyka
Chemiczna ochrona przed sporyszem nie jest skuteczna, decyduje agrotechnika. Pomaga użycie oczyszczonego, wolnego od sporyszu materiału siewnego, głęboka orka (sklerocja z powierzchni tracą zdolność kiełkowania), tłumienie kwitnących traw i resztek w okolicy pól jako źródeł zakażenia oraz zrównoważone, ciągłe kwitnienie łanu, które skraca czas podatności. Sklerocja są usuwane przez czyszczenie i sortowanie zebranego ziarna.
Zagrożone rośliny 1
Często zadawane pytania
Dlaczego sporysz jest niebezpieczny?
Sklerocja sporyszu zawiera alkaloidy sporyszowe, które są toksyczne dla ludzi i zwierząt (historycznie powodowały zatrucia zwane ergotyzmem). Dlatego jego zawartość w zbożu przeznaczonym do spożycia i paszy jest monitorowana i ograniczona prawnie.
Dlaczego żyto jest najbardziej zagrożone sporyszem?
Żyto jest obcopylne, a jego kwiaty pozostają dłużej otwarte, co sprawia, że są łatwiej dostępne dla infekcji zarodnikami sporyszu w czasie kwitnienia. Zboża samopylne z szybkim zamykaniem kwiatów są atakowane rzadziej.
Czy można zwalczać sporysz fungicydem?
Skuteczna chemiczna ochrona przed sporyszem nie istnieje. Decydujące są prewencyjne środki agrotechniczne — zdrowe oczyszczone nasiona, głęboka orka w celu zakrycia sklerocji, tłumienie kwitnących traw i czyszczenie zbiorów.
Jak sklerocja dostaje się z ziarna?
Sklerocja są zazwyczaj dłuższe i lżejsze niż zdrowe ziarno, dlatego można je usunąć z partii poprzez dokładne czyszczenie i sortowanie (sita, sortowniki grawitacyjne i optyczne). W przypadku silnie zaatakowanej zbioru czyszczenie jest niezbędne do przestrzegania limitów.