Fuzarioza kłosów

Fuzarioza kłosów (ang. *Fusarium Head Blight*, FHB) to choroba grzybowa zbóż spowodowana kompleksem gatunków rodzaju *Fusarium* (*F. graminearum, F. culmorum, F. avenaceum, F. poae*). Atakuje przede wszystkim pszenicę, jęczmień, żyto, owies, kukurydzę. Kluczowy problem: mykotoksyny.

Gatunki i mykotoksyny:

| Gatunek | Główna mykotoksyna | Działanie |
|---------|--------------------|-----------|
| F. graminearum | DON (deoksyniwalenol) | Immunosupresyjne, żołądkowo-jelitowe |
| F. graminearum | ZEA (zearalenon) | Estrogenne (problem u świń) |
| F. culmorum | DON, ZEA, NIV | Podobne |
| F. poae | NIV (niwalenol), T-2 | Wysoce toksyczny (T-2 = środek bojowy) |
| F. avenaceum | Moniliformin, ENN | Kardiotoksyczny |
| F. verticillioides (kukurydza) | Fumonizyny | Rakotwórcze, neurologiczne |

Limity UE dla mykotoksyn (Rozporządzenie 1881/2006 + rewizja 2023):

• DON: pszenica/jęczmień do konsumpcji 1,25 mg/kg, pasza 8 mg/kg
• ZEA: pszenica 100 µg/kg, kukurydza 350 µg/kg
• Fumonizyny: kukurydza 4 000 µg/kg
• Aflatoksyny (inny rodzaj *Aspergillus*): 4 µg/kg max

Objawy:

• Kłoski wybieliałe (przedwcześnie dojrzewają) — kontrast ze zdrowymi zielonymi
• Różowo-pomarańczowa sporulacja na kłosie przy wilgoci
• Ziarno sczerniałe, „różowawe" ("tombstone kernels", *piepsy*)
• Test po zbiorze: laboratorium ilościowo oznacza DON metodą ELISA lub HPLC

Czynniki ryzyka:

• Przedplon kukurydza — *F. graminearum* zimuje w resztkach kukurydzy
• Siew bezorkowy + resztkowa słoma kukurydzy = wysokie ryzyko
• Wilgoć + ciepło (15–25 °C, deszcz 24–48 h) podczas kwitnienia pszenicy (BBCH 61–69, połowa maja do połowy czerwca)
• Gęste łany (utrudniona wentylacja kłosów)

Zwalczanie — chemiczne:

Kluczowy moment — oprysk w czasie kwitnienia (BBCH 63–67):

• Triazole: protiokonazol (Prosaro, Caramba), tebukonazol, metkonazol
• SDHI (Inatreq): fluksapyroksad, biksafen — nowoczesna generacja
• Strobiluryny: azoksystrobina (NIE zalecana dla FHB — niektóre gatunki F. zwiększają DON!)
• Kombinacja SDHI + triazol = złoty standard lat 2020.
• Aplikacja: 200–400 l wody/ha, drobne rozpylenie, timing krytyczny (kwitnące kłosy)

Skuteczność oprysku:

• Optimalny timing: -40 % DON, -50 % FHB
• Za późno: +10 % efekt na DON
• Za wcześnie (przed kwitnieniem): 0 efektu
• Konieczne monitorowanie stadium wegetacji, nie daty

Zwalczanie — agrotechniczne:

• Przedplon: po kukurydzy NIE SIAĆ pszenicy. Lepiej: rzepak → pszenica lub roślina strączkowa → pszenica.
• Uprawa gleby: orka przykrywa reszki *Fusarium*, zmniejsza inokulum o 50–80 %. Siew bezorkowy + kukurydza = najgorsza kombinacja.
• Odporne odmiany: częściowa tolerancja (nigdy 100%). Sumai 3 (CN) = donor genu Fhb1, stosowany w hodowli EU.
• Gęstość łanu: 350–450 kłosów/m² (wyższa = wyższe ryzyko)
• Nawożenie: wysokie N nie zwiększa FHB wyraźnie, ale wydłuża kwitnienie = większe okno infekcji
• Odporność: model BBCH + dane meteo + stacje pogodowe = system wczesnego ostrzegania

Zbiór i obróbka pozbiorowa:

• Wczesny kombajn zaatakowanego łanu — mniej czasu na dalszą sporulację
• Wyższa wilgotność przy zbiorze (15–20 %) → natychmiast suszyć poniżej 13 %
• Czyszczenie — *ziarno fuzaryjne jest lżejsze*, można je oddzielić czyszczalnią air-screen (utrata 5–15 % masy, ale DON spada o 50–80 %)
• Magazynowanie w suchu i chłodzie (< 14 % wilgotność, < 15 °C) — *Fusarium* dalej nie rośnie

Wpływ ekonomiczny:

• Cena skażonego zboża: skupujący przyjmuje z 30–50 % potrąceniem lub odrzuca (paszowe = niższa cena, niespełnienie limitów młynarskich)
• Koszty oprysku FHB: 800–1 500 Kč/ha (1 aplikacja)
• Utrata plonu: 10–30 % przy porażeniu
• PL 2024: ok. 20–30 % zbiorów pszenicy w „ryzyku FHB" w niektórych latach

Zdrowie ludzi:

• Ostre zatrucie wysokimi dawkami DON: nudności, wymioty, gorzki smak w ustach
• Przewlekła ekspozycja: immunosupresja, zahamowanie wzrostu u dzieci
• ZEA: zaburzenia hormonalne (estrogenne), problem dla świń

Pasze dla zwierząt:

• Świnie bardzo wrażliwe (limit DON 0,9 mg/kg paszy)
• Bydło mniej wrażliwe (5 mg DON/kg paszy)
• Drób średnio wrażliwy (2 mg DON/kg)
• Sorbenty mykotoksyn (bentonity, ściany komórkowe drożdży glukomannanowe) — kompensacja w paszy dla wiązania toksyn w przewodzie pokarmowym

W PL badania: IUNG-PIB Puławy, SGGW Warszawa — selekcja odpornych odmian, modele predykcyjne.

Zob. też Fungicydy, Oziminy vs jarzyny, Płodozmian, No-till / Uprawa bezorkowa, Kukurydza kiszonkowa, Hektolitr (hl).