Fungicydy

Fungicydy (z łaciny *fungus* + *caedere* = grzyb + zabijać) to preparaty chemiczne przeznaczone do ochrony roślin przed chorobami grzybowymi. W UE regulowane rozporządzeniem EC 1107/2009. W CZ zatwierdza je ÚKZÚZ (Centralny Inspektorat i Urząd Doświadczalny ds. Rolnictwa).

Główne klasy fungicydów:

1. Triazole (DMI — inhibitory demetylacji):

• Mechanizm: blokują biosyntezę ergosterolu (błona komórki grzybowej)
• Główni przedstawiciele: tebukonazol, propikonazol, protiokona​zol (Proline), metkonazol, epoksikonazol (wycofany lata 2020.)
• Spektrum: szerokie — septorioza, rdze, fuzarioza, mączniak
• Skuteczność: średnio-wysoka, układowo (przenika przez liść)
• Odporność: po 30 latach stosowania słabną na septoriozę, ale nadal są podstawą
• Cena: 400–800 Kč/ha
• Uwaga: tebukonazol w rzepaku chroni przed fomą (*Leptosphaeria maculans*)

2. Strobiluryny (QoI — inhibitory zewnętrzne chinonów):

• Mechanizm: hamują mitochondrialne oddychanie (cyt b)
• Główni przedstawiciele: azoksystrobina (Amistar), pyraklostrobilina (Comet), trifloksystrobina (Flint), kresoksym-metyl
• Spektrum: mączniak, rdze, NIE septorioza (odporność przełamana 2003)
• Skuteczność: wysoka na mączniak i rdze
• Efekty specjalne: „efekt zieleni" — wydłuża zieloną fazę liścia o 7–10 dni → +5 % plonu
• Odporność: silna na septoriozę, rozszerzająca się na inne patogeny
• Cena: 500–1 200 Kč/ha

3. SDHI (inhibitory dehydrogenazy bursztynianowej):

• Mechanizm: blokują kompleks II mitochondrialnego oddychania
• Główni przedstawiciele: fluksapyroksad (Imtrex), biksafen (Aviator), benzowindiflupyr (Solatenol), pydiflumetofen (Adepidyn)
• Spektrum: septorioza, fuzarioza, mączniak, rdze
• Skuteczność: TOP lata 2020. — silniejsze niż triazole
• Odporność: jak dotąd umiarkowana
• Cena: 800–1 500 Kč/ha
• Typowa aplikacja: mieszanina SDHI + triazol = srebrny standard dla pszenicy

4. Inatreq active (fenpikoksamid) — nowa klasa:

• Mechanizm: NOWY MOA (inhibitor wewnętrzny chinonów, QiI)
• Skuteczność: wysoka na septoriozę, brak dotychczasowej odporności
• Cena: 1 200–1 800 Kč/ha
• Rynek: Univoq (Corteva), 2021+

5. Mefentriflukonazol (Revysol) — nowy DMI:

• Mechanizm: zaawansowany DMI, aktywny także wobec odpornych szczepów
• Cena: 1 000–1 500 Kč/ha
• Rynek: Revysol, Revystar (BASF), 2020+

6. Fungicydy kontaktowe (multisite):

• Mancozeb (Dithane M-45, Penncozeb)
• Mechanizm: multisite (niemożliwość wytworzenia odporności)
• UE: zakaz 2024 (potencjalnie rakotwórczy wg klasyfikacji ECHA)
• Cena: 200–500 Kč/ha (tani)

• Miedź (CuSO₄, wodorotlenek Cu, oksychlorek)
• Bio i konwencjonalne: dopuszczone w UE bio
• Limit: 4 kg Cu/ha/rok od 2019
• Zastosowanie: zaraza ziemniaka, mączniak rzekomy winorośli, peronospora
• Cena: 300–600 Kč/ha

• Siarka (S)
• Podejście bio: mączniak, roztocza
• Cena: 200–400 Kč/ha

• Folpet
• Alternatywa multisite dla mancozebu
• Cena: 400–800 Kč/ha

7. Anilinopirymidyny (AP):

• Mechanizm: biosynteza metioniny
• Przedstawiciele: pyrimetanil, cyprodinil
• Spektrum: mączniak, monilioza

8. Cymoksanil:

• Krótka skuteczność (3–4 dni)
• Zawsze w kombinacji z mancozebem lub metalaksylem
• Zastosowanie: zaraza ziemniaka (efekt kuratywny)

9. Metalaksyl-M (swoiście dla lęgniowców):

• Mechanizm: polimeraza RNA I (specyficzne dla lęgniowców)
• Zastosowanie: zaraza ziemniaka, mączniak rzekomy winorośli
• Odporność: wysoka (od lat 80.)

Technika aplikacji:

Opryskiwacz (sprayer):

• Zawieszany (na traktorze, zbiornik 600–1 200 l) — małe gospodarstwa
• Ciągniony (1 500–4 500 l) — średnie
• Samojezdny (Berthoud, Amazone Pantera) — duże gospodarstwa
• Szerokość robocza: 18–36 m

Dysza i ciśnienie:

• Ruch płaski: 200–400 l wody/ha, ciśnienie 2–4 bary
• Drobne rozpylanie: lepsza pokrywalność, ale większy znos (do sąsiadów)
• Grube rozpylanie: mniejszy znos, ale gorsza pokrywalność

Kombinacja z adiuwantem (środek powierzchniowo czynny):

• Olej (Mero, Adigor) — poprawia przyczepność do liścia
• Środek zwilżający (Trend, Silwet) — obniża napięcie powierzchniowe, lepsza pokrywalność
• Penetrant: szybsze wnikanie do liścia

Odporność — strategie antyodpornościowe:

1. MIX różnych MOA (mechanizmy działania) w każdym oprysku
2. Maksymalnie 1× w sezonie ta sama MOA
3. Rotacja — różne MOA między opryskami
4. Połączenie z odpornymi odmianami
5. Połączenie z agrotechniką (przyorywanie, gęstość łanu)

Sezonowy kalendarz — pszenica (typowy 2024):

• T0 (BBCH 30): przeciwseptorijny — triazol, 500 Kč/ha
• T1 (BBCH 32): septorioza + rdze — SDHI + triazol, 1 200 Kč/ha
• T2 (BBCH 39): liść flagowy — SDHI + triazol, 1 500 Kč/ha (NAJCENNIEJSZY)
• T3 (BBCH 63): fuzarioza — triazol, 1 000 Kč/ha
• Sezonowo: 3 500–4 500 Kč/ha

Zwrot z inwestycji:

• Bez fungicydów: -30 do -50 % plonu
• Oprysk T2 samodzielnie: -10 do -20 % vs pełny program
• Pełny program: maksymalny plon
• Zwrot pełnego programu: 4–6× w ryzykownym roku

Regulacje UE:

• REACH — autoryzacja substancji czynnych
• MRL (Maksymalne Limity Pozostałości) — limity pozostałości w żywności
• Strefy buforowe — obowiązek nieaplikowania 5–20 m od cieków wodnych
• PPE — obowiązkowe środki ochrony osobistej (rękawice, respirator) przy aplikacji
• Zakazy:
• Neonikotynoidy (na zewnątrz) 2018
• Chlorotalonil 2019
• Glifosat (Roundup) — periodycznie odnawiany, ryzyko zakazu
• Mancozeb 2024

Zob. też Zaraza ziemniaka, Fuzarioza kłosów, Septorioza, Rdze zbóż, Insektycydy, Herbicydy.