Zaraza ziemniaka

Zaraza ziemniaka (łac. *Phytophthora infestans*, ang. *late blight*, „zaraza późna") to oomycet (nie prawdziwy grzyb — należy do lęgniowców / Stramenopila) powodujący najważniejszą chorobę ziemniaka i pomidora. Historycznie spowodowała Wielki głód irlandzki 1845–1849 (1 milion ofiar, 1 milion emigrantów).

Historia:

• 1840s — patogen po raz pierwszy zaobserwowany w Belgii, Holandii
• 1845–1849 — Głód irlandzki. Ziemniaki stanowiły 80 % pożywienia ubogich irlandzkich chłopów. Patogen zniszczył zbiory 3 lata z rzędu.
• 1882 — Francuz Pierre Marie Alexis Millardet odkrywa ciecz bordoską (CuSO₄ + Ca(OH)₂) w Médoc — przypadkowo, jako prewencję przeciw złodziejom winorośli. Pierwszy historyczny fungicyd.
• XX wiek — stopniowy rozwój systemicznych fungicydów (mankozeb, metalaksyl, cymoksanil)
• 2000s — agresywny typ krzyżowania A2 z Meksyku inwaduje EU — patogen rozmnaża się płciowo → oospory w glebie → trwałość

Cykl życiowy:

1. Zimowanie: w bulwach ziemniaka (sadzeniakach), kompostach, martwych roślinach
2. Sporulacja: rano podczas rosy (wilgoć + 10–25 °C) → sporangia
3. Rozprzestrzenianie: powietrze (sporangia lecą dziesiątki km), woda (zoospory pływają w rosie)
4. Infekcja: penetracja przez aparaty szparkowe lub przez ranki, objawy 3–5 dni po infekcji
5. Cykl wtórny: za 4–7 dni kolejna sporulacja → epidemia

Objawy:

• Liście: ciemne brązowo-czarne nekrozy, często z białym, pleśniowym brzegiem na spodzie (sporulacja)
• Łodygi: ciemne plamy, później okrągłe gnilne zmiany
• Bulwy: brązowe plamy na powierzchni → wewnątrz brązowa/czerwona zgnilizna (często wtórnie bakteryjna mokra gnilizna)
• Pomidory: tak samo — brązowe plamy, sporulacja, gnicie owoców

Ryzyko i ostrzeżenia:

• Wilgoć + ciepło (RH > 90 %, T 10–25 °C) → wysokie ryzyko
• Systemy modelowania (Smith Period, NegFry, BlightCAST) — prognoza infekcji 1–3 dni naprzód
• PL ostrzeżenia: Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) + komercyjne (BIRTeam, Bayer FieldView)

Zwalczanie — fungicydy:

Prewencyjne (kontaktowe):

• Mankozeb (Dithane, Penncozeb) — biały proszek, działanie 7–10 dni. Planowany zakaz w EU od 2024 (potencjalnie rakotwórczy)
• Cymoksanil — bardzo skuteczny, krótkie działanie (2–3 dni)
• Miedź (CuSO₄, wodorotlenek Cu) — bio i konwencjonalne. Limit 4 kg Cu/ha/rok w EU
• Folpet — alternatywa dla mankozebu

Systemiczne (lokalnio systemiczne):

• Metalaksyl, Metalaksyl-M (Ridomil) — fenyloamid, bardzo skuteczny. Ryzyko odporności (problem od lat 90.)
• Mandipropamid (Revus) — fungicyd CAA, szczyt lat 2020.
• Cymoksanil + Mankozeb kombinacja (Curzate)
• Fluazinam (Shirlan) — prewencyjny, długa trwałość
• Pirimetanil — skomplikowane stosowanie

Kalendarz oprysków (intensywny ziemniak, 2024 EU):

• Kiełkowanie: żaden oprysk
• Porost 5–10 cm: 1. prewencja (mankozeb lub Cu)
• Przed zwarciem rzędów: 2. (cymoksanil/metalaksyl)
• Kwitnienie: 3.–4. oprysk (mandipropamid)
• Tworzenie bulw: 5.–7. oprysk (prewencyjny co 7–10 dni)
• Przed zbiorem: 8. desykacyjny (alternatywa Reglone)
• Łącznie: 7–10 oprysków/sezon, koszty 4 000–7 000 Kč/ha

Odporne odmiany:

• Sárka, Adéla, Marabel — średnio tolerancyjne
• Sárpo Mira — wysoka odporność, nadaje się dla biogospodarstw
• Bionica, Toluca — nowoczesne odporne hybrydy
• Odporność nie jest 100 % — nawet tolerancyjne odmiany potrzebują 3–5 oprysków w ryzykownym sezonie

Podejście ekologiczne:

• Tylko miedź (Cu — patrz wyżej, limit 4 kg/ha/rok)
• Ciecz bordoska (klasyczna, tania, mieszana ręcznie)
• Biostymulatory (krzemian potasu, wyciągi z pokrzywy) — marginalny efekt
• Odporne odmiany + krótki cykl wegetacyjny (wczesny zbiór)

Po infekcji:

• Nie ma leczenia — prewencyjne fungicydy stosuje się PRZED infekcją
• Po pierwszych objawach → lokalne „wypalanie" (zniszczyć zainfekowane rośliny mechanicznie/chemicznie)
• Zebrane ziemniaki → sortować (żadnych zaatakowanych do magazynu, ryzyko gnicia całego magazynu)

W PL 2024: straty z powodu zarazy ziemniaka ~5–15 % plonu pomimo intensywnych oprysków. Bez oprysków 50–100 % strat.

Zob. też Roundup (glifosat), Fungicydy, Ziemniak (kartofel), Oziminy vs jarzyny, Płodozmian, Miedza.