Septorioza

Septorioza pszenicy (*Zymoseptoria tritici*, dawniej *Septoria tritici* lub *Mycosphaerella graminicola*, ang. *Septoria tritici blotch*, STB) to dominująca choroba liściowa pszenicy w zachodniej i środkowej Europie. W PL jest głównym powodem stosowania fungicydów na pszenicy — bez oprysku 30–50 % strat plonu.

Cykl życiowy:

1. Zimowanie: na resztkach roślinnych pszenicy (słoma) lub na pszenicy ozimej jesienią
2. Rozprzestrzenianie jesienią (ozima): deszcz rozprzestrzenia piknokonidy na liście. Łagodne temperatury + deszcz = idealne.
3. Faza latentna: 14–28 dni (łagodna zima → infekcja niewidoczna)
4. Objawy wiosną: żółtawe plamy z drobnymi czarnymi kropkami (piknidy)
5. Szerzenie się w górę: zarodniki lecą z deszczem w górę, stopniowo atakując wyższe liście (liść flagowy — jest najcenniejszy, dostarcza 60 % asymilatów do ziarna)
6. Cykl wtórny: nowy deszcz = nowe sporulacje = nowa infekcja

Objawy:

• Żółte → brązowe nieregularne plamy na liściach
• Charakterystyczne: drobne czarne piknidy w obrębie zmiany (dużo kropek na 1 cm²)
• Postęp od dołu do góry: dolne liście dotknięte najpierw, stopniowo w górę
• Najbardziej szkodliwe porażenie liścia flagowego (F0) i F-1 — 60 % plonu zależy od nich

Czynniki ryzyka:

• Wczesny siew oziminy (przed 15 września) → większa infekcja jesienią
• Wilgotna wiosna (deszcz > 5 mm w ciągu 10 dni) → każdy deszcz = nowa infekcja
• Gęste łany → mikroklimat = wilgoć
• Wysokie nawożenie N → bujny porost
• Przedplon pszenica → inokulum zimuje w słomie (dlatego NIE SIAĆ pszenicy po pszenicy)
• Siew bezorkowy + słoma na powierzchni → zachowane inokulum

Zwalczanie — fungicydy:

Kluczowe zabiegi:

1. T0 (BBCH 30–32, wiosna) — jeśli silne porażenie z jesieni. Tanie, podstawowe.
2. T1 (BBCH 32–37) — ochrona liści przykłosowych. Triazol + SDHI.
3. T2 (BBCH 39–49, liść flagowy) — NAJWAŻNIEJSZY zabieg. Liść flagowy musi pozostać zielony.
4. T3 (BBCH 60–69, kwitnienie) — fuzarioza + dojrzewanie. Triazol lub strobiluryな.

Substancje czynne:

• Triazole (DMI): tebukonazol, protiokonazol, metkonazol — główna klasa od 30 lat, rosnąca odporność
• SDHI: fluksapyroksad (bixafen), benzowindyflupyr (Solatenol), pydiflumetofen — top wykonawcy lat 2020. Ryzyko odporności (umiarkowane, dotąd pod kontrolą).
• Strobiluryny (QoI): azoksystrobina (Amistar), piraklostrobina — dziś praktycznie nieskuteczne na septoriozę z powodu odporności (mutacja G143A w cytochromie b). Nadal stosowane na inne choroby.
• Inatreq active (fenpikosamid) — nowa klasa, na rynku od 2021+. Jak dotąd niska odporność.
• Mefentriflukonazol (Revysol) — nowy DMI z BASF z lepszą aktywnością na odporne izolaty

Strategia antyodpornościowa:

• Mieszanie substancji czynnych zawsze (triazol + SDHI + strobiluryな)
• Maksymalnie 1× w sezonie ta sama substancja czynna
• Połączenie z biologią (Bacillus, Trichoderma — komercyjnie ograniczone dla dużych farm)

Koszty oprysków:

• T1: 600–1 200 Kč/ha
• T2: 800–1 500 Kč/ha (liść flagowy — dobra mieszanka)
• T3: 700–1 200 Kč/ha
• Całosezonowo: 2 100–3 900 Kč/ha dla pszenicy

Opłacalność:

• Oprysk T2 oszczędza 1–2 t/ha = 5 000–10 000 Kč/ha → zwrot 4–6×
• T1 + T3 mniej krytyczne, ale zachowują rezerwę T2

Agrotechnika (anty-septorioza bez chemii):

• Odporne odmiany: Bohemia, RGT Sacramento, Arnaud (rynek CZ) — częściowa tolerancja
• Późniejszy siew oziminy (po 30 września) → mniejsza infekcja jesienna
• Zmniejszona gęstość łanu (350 kłosów/m² zamiast 500) → lepsza wentylacja
• Zmniejszone nawożenie N + aplikacja podzielona (podzielić dawkę 2–3× w sezonie)
• Przedplon inny niż pszenica — rzepak, rośliny strączkowe, kukurydza
• Orka przykrywa inokulum (vs siew bezorkowy)

Zmiana klimatu:

• Cieplejsze zimy = więcej zimującego inokulum
• Wilgotniejsza wiosna = więcej cykli
• Przesunięcie areału — septorioza przesuwa się na północ Europy (SE, DK, UK wzmocnienie lat 2020.)

W PL badania: IUNG-PIB Puławy, SGGW — selekcja odpornych linii, monitorowanie wrażliwości na fungicydy.

Zob. też Fuzarioza kłosów, Rdze zbóż, Fungicydy, Oziminy vs jarzyny, Płodozmian, No-till / Uprawa bezorkowa.