Kierat
Także: kierat chodzikowy, napęd kieratowy
Kierat to historyczna maszyna napędzana siłą zwierząt pociągowych (koni, wołów) — okrągłe urządzenie, w którym zwierzę chodzi po obwodzie i obraca wałem napędowym podłączonym do młocarni, śrutownika lub prasy. Poprzednik napędu parowego i elektrycznego.
Kierat (niem. *Göpel*, od łac. *gyrum* = krąg) to historyczna maszyna napędzana siłą pociągową zwierząt — koni, wołów, osłów. Zasada: zwierzę kroczy po okrężnej ścieżce (średnica 6–10 m) i obraca pionowym lub poziomym wałem, który napędza docelową maszynę.
Konstrukcja:
- Centralny pionowy wał z ramieniem (dyszlem), za który zwierzę ciągnie
- Przekładnia (często z kołami zębatymi) — przetwarza wolne obroty zwierzęcia (3–8 obr./min) na szybsze dla maszyny roboczej
- Zadaszenie lub dach — chroni zwierzę przed deszczem
- Uprząż i kierownice — niekiedy z automatyczną regulacją prędkości
Zastosowanie:
- Młocarnia zbóż (najczęstsze) — cep stopniowo zastępowany mechaniczną młocarnią napędzaną kieratem
- Śrutownik — kruszy zboże i ziemniaki na paszę
- Prasa — do słomy w baloty, owoców na moszcz
- Wywrotnik — siana, obornika
- Pompa — woda ze studni do zbiornika
- Kuźnia — napęd miecha w kuźni
- Cukrownie XIX w. — kruszy buraki cukrowe
Dwa główne warianty:
- Kierat pionowy (najstarszy) — zwierzę chodzi wokół osi pionowej, młocarnia stoi w centrum. Wymaga dużej powierzchni.
- Kierat poziomy (od XVIII w.) — bardziej kompaktowy, wał prowadzi z kieratu do maszyny w sąsiednim pomieszczeniu. Umożliwił budowę stodoły kieratowej z dwoma pomieszczeniami.
Moc:
- 1 koń generuje ~0,5–1 KM (740 W) w kieracie
- Para koni = ~1,5 KM = wystarczy dla małej młocarni (100 kg zboża/h)
- 4 woły = ~2 KM — dla większej młocarni lub prasy
Historia:
- Średniowiecze: tylko dla młynów wodnych i kuźni (koła wodne, nie kieraty).
- XVI–XVIII w.: upowszechnienie kieratów z młocarniami w Anglii, Niemczech.
- 1740–1850 w ČR: każdy większy grunt miał stodołę kieratową.
- 1850–1900: maszyna parowa (lokomobila — zob. [[parni-stroj]]) stopniowo zastępowała kierat. Młocarnia parowa była wielokrotnie wydajniejsza.
- 1900–1950: silnik elektryczny (po elektryfikacji wsi 1920–1950) zastąpił definitywnie nawet parę.
- Dziś: kieraty to muzealny relikt (Muzeum Krajoznawcze Szumperk, Wesoła Górka, skanseny).
Ślady w krajobrazie:
- Stodoły kieratowe — okrągły lub wielokątny rzut z ukośnym dachem, zachowane w niektórych wsiach (zwł. północne Morawy, Wysoczyzna).
- Nazwy miejscowe: „Przy kieracie", „Droga kieratowa".
- Słowo „kierat" przetrwało w gwarze jako synonim „ciężkiej monotonnej roboty" (harówa jak kierat = ciężka, rutynowa praca).
Zob. też Grunt chłopski, Pańszczyzna, Klepisko, Żniwa.