System trójpolny

System trójpolny (też trójpolówka, niem. *Dreifelderwirtschaft*) to średniowieczny i wczesnonowożytny płodozmian, który zastąpił starszy system dwupolny (oziminy/ugór). Powstał w epoce karolińskiej (IX wiek) i przez niemal 1 000 lat dominował w Europie.

Zasada:

Grunty orne wsi podzielone były na trzy pola (= duże pole złożone z wielu wąskich zagonów poszczególnych chłopów). Co roku obsiewano:

• 1. pole (oziminy): pszenica lub żyto, siane jesienią
• 2. pole (jare): owies lub jęczmień, siane wiosną
• 3. pole (ugór): odłóg, pasywnie, wypas bydła na nawóz

W następnym roku wszystko przesuwało się o jedno — oziminy → ugór → jare → oziminy itd. Cykl 3-letni.

Zalety (vs dwupolny):

• 2/3 pól aktywnie uprawianych (vs 1/2 w dwupolnym)
• Wyższa produktywność, lepsze wyżywienie ludności
• Dwa zbiory rocznie (oziminy w lipcu, jare we wrześniu)
• Lepszy rozkład pracy przez rok

Wady (z dzisiejszego punktu widzenia):

• 1/3 pól nadal leżała odłogiem
• Niskie plony (1,5–2 t/ha pszenicy — dziś 8 t/ha)
• Brak roślin okopowych (ziemniaki, burak) — te pojawiły się dopiero w XVIII wieku
• Sztywność społeczna: każdy chłop miał zagony we wszystkich trzech polach, wieś musiała wspólnie decydować co i kiedy siać

Koniec systemu (przejście 1750–1900):

• Norfolski system 4-polny (UK, lata 30. XVIII w.): lucerna-pszenica-burak-jęczmień — bez ugoru, wyższe plony.
• Maria Teresa i Józef II (ČR 1750–1790): patenty znosiły przymusową trójpolówkę, zezwalały chłopom na samodzielne decyzje.
• Liebig + nawozy mineralne (1840+): umożliwiły ciągłą uprawę.
• XIX wiek: scalanie gruntów (komasacja), indywidualne gospodarstwa, nowoczesny płodozmian.

W ČR system trójpolny zanikał stopniowo 1780–1850, w niektórych regionach górskich (Szumawa, Karkonosze) jeszcze na początku XX wieku.

Ślady w krajobrazie:

• Liniowe drogi między polami w rozłogu (parcelacji zagonowej)
• Kamienie graniczne (zob. Miedza) wyznaczające granice
• Nazwy miejscowe: „Wielkie pole", „Górne pole", „Dolne pole"
• Trójstrukturalne winnice na południowych Morawach (winiarskie odmiany)

Zob. też Ugór, Płodozmian (nowoczesny), Miedza, Łan.