Mszyca burakowa

Mszyca burakowa (łac. *Aphis fabae*, ang. *black bean aphid*) to czarna / ciemnobrązowa mszyca wysysająca soki roślin żywicielskich. Sama w sobie średnio szkodliwa, ale kluczowy wektor wirusów w buraku cukrowym, fasoli, maku.

Wygląd:

• Dorosła 2 mm, czarna / ciemnobrązowa, często z woskowym nalotem
• Forma bezskrzydła (vivipara) — letnie rozmnażanie
• Forma uskrzydlona (alata) — dyspersyjna generacja, rozprzestrzenianie na nowe łany
• Nimfy — jasnozielone, później ciemne

Żywiciele:

Pierwotni (zima):

• Trzmielina europejska (Euonymus europaeus) — główny zimowy żywiciel w EU
• Kalina (Viburnum)
• Łopian (mniej powszechny)

Wtórni (lato):

• Burak cukrowy, burak pastewny
• Fasola zwykła (Phaseolus vulgaris)
• Mak (Papaver)
• Łoboda (Atriplex)
• Mniszek, inne Compositae

Cykl życiowy:

1. Zima: jaja składane na trzmielinę, kalinę
2. Wiosna: bezskrzydłe samice pojawiają się na trzmielinie
3. Uskrzydlone dyspersyjne: lecą na burak, fasolę (maj–czerwiec)
4. Szczyt populacji: koniec czerwca–lipiec, na buraku i fasoli
5. Powrót na trzmielinę: koniec lata–jesień, składanie jaj
6. W PL: 10–15 pokoleń w letnim cyklu

Objawy bezpośredniego uszkodzenia:

• Liście zwinięte, skręcone
• Kolonie mszyc na spodniej stronie liści (często 100+ osobników na liść)
• Spadź (wydzielina słodka) — lepkie naloty → wzrost sadzy
• Zahamowany wzrost rośliny

Kluczowy problem — wirusy:

BYV (Beet Yellows Virus, wirus żółtaczki buraka):

• Mszyca siada na chorej roślinie → wysysa wirusy → leci na zdrową → infekuje
• Objawy: żółte liście buraka, redukcja fotosyntezy
• Utrata cukrowości: -20 do -40 % (burak cukrowy)
• Szerzenie się: 1 jedyna zainfekowana mszyca może zarazić dziesiątki roślin

BMYV (Beet Mild Yellowing Virus):

• Mniej agresywny niż BYV, ale powszechny

BWYV (Beet Western Yellows Virus):

• Również rzepak, kapustowate

Zwalczanie — chemiczne:

Insektycydy:

• Neoniktynoidy (tiametoksam, imidakloprid) — ZAKAZANE w EU do stosowania polowego od 2018 z powodu pszczół. Dawniej standardowe zaprawianie buraka cukrowego.
• Acetamiprid (Mospilan) — neoniktynoid nadal dozwolony w EU (inna struktura chemiczna)
• Flonikamid (Teppeki) — antyżerny, nowoczesny standard lat 2020. dla buraka cukrowego
• Spirotetramat (Movento) — systemiczny, działa też na spodniej stronie liści
• Pirimikarb (Aphox) — selektywny aficyd, oszczędny dla pożytecznych (biedronki)
• Pyretroidy (cypermetryna, deltametryna) — krótkie działanie, szybka odporność

Timing aplikacji:

• Pierwszy oprysk: przy stwierdzeniu 10 mszyc/roślinę lub 5 % roślin z mszycami
• Powtórzenie: co 7–14 dni (zależy od substancji)
• Sezonowo łącznie: 2–4 opryski w buraku cukrowym

Koszty: 600–1 200 Kč/ha za oprysk × 3 = 1 800–3 600 Kč/ha sezonowo

Zwalczanie — biologiczne:

• Biedronki (Coccinellidae) — skuteczne, 1 biedronka zjada 50 mszyc/dzień
• Złotooki (Chrysoperla)
• Muchówki pasożytnicze (Aphidius spp., Praon spp.) — pasożytnicze osowate, składają jaja w mszycy
• Pasy kwiatowe wokół pól zwiększają populację drapieżników
• Grzyby (Beauveria, Metarhizium) — entomopatogeniczne, mniej skuteczne w polu

Zwalczanie — kulturowe:

• Usunięcie trzmieliny (zimowy żywiciel) w okolicach pól buraczanych — profilaktycznie
• Wczesny siew buraka cukrowego → porost ma więcej wegetacji przed szczytem mszyc
• Odporne odmiany buraka cukrowego — częściowa tolerancja na BYV (donor *Beta maritima*)

Podejście ekologiczne:

• Roztwór mydlany (mydło potasowe) — fizyczne uszkodzenie mszyc
• Olej neem (azadyrachtyna) — naturalny pestycyd, ograniczony efekt
• Pyretrum (z chryzantem) — krótkie działanie, dozwolone w EU

Zmiana klimatu:

• Ciepłe zimy → mszyce zimują też jako dorosłe (nie tylko jako jaja), więcej pokoleń
• Suchsze wiosny → mniejsza populacja (mszyce preferują wilgoć)
• Przesunięcie zasięgu na północ

W PL badania: Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin (IHAR) Bydgoszcz, PIORiN — monitoring wirusa BYV, pasiaste modelowanie ryzyka.

Zob. też Insektycydy, Stonka ziemniaczana, Płodozmian.